De politieke situatie wordt gespannener in de ‘Democratische’ Republiek Congo. De oppositionele presidentskandidaat is al voor de derde keer opgepakt en vastgezet. De Hoge Raad heeft onlangs besloten dat de president aan kan blijven, zo lang er geen opvolger is. De verkiezingen voor november worden intussen steeds uitgesteld. In Lubumbashi, Goma en Kinshasa demonstreren de studenten hiertegen, en daarbij zijn al doden gevallen. We weten niet wat voor effect dit op het land en zelfs Afrika kan hebben. De anti-kolonialist Frantz Fanon schreef lang geleden: ‘als je de vorm van Afrika als een pistool ziet, dan is Congo de trekker’.

Hoewel hij zichzelf daarover niet uitlaat, is het ieders overtuiging dat de huidige president, die na twee termijnen moet opstappen, nog een tijd aanblijft. Kabila jr. volgt daarmee het voorbeeld van de presidenten in zo ongeveer alle 9 buurlanden. In een aantal van die landen kwam het onlangs al tot felle schermutselingen die met geweld uiteengeslagen werden (Congo-Brazzaville, Burundi). Presidenten in Centraal-Afrika houden niet echt van oppositie of van parlementen. Ik kwam laatst nog langs het Ministerie van Relaties met het Parlement. Dat zegt wat over de verhouding tussen de regering (één partij) en het parlement (meer partijen).

Ik zat even daarna met ‘sapeur’ prof. Nzey van Musala bij een workshop over geweldloos verzet van jongeren. “Le parlement parle et ment” (het parlement praat en liegt) citeerde hij zichzelf uit zijn toneelstuk dat Zérocratie heet. “Congolese stammen zijn nu eenmaal gewelddadig” zei een deelnemer. Anderen vonden dat de maatschappij hen gewelddadig maakte. Nature of nurture dus. De gespreksleider reageerde met een overzicht van het geweld in Congo.

De geweldsspiraal liep van de slavernij, de dwangarbeid onder Leopold II, het kolonialisme van de Belgen, de bevrijdings- maar vooral onderlinge strijd van Lumumba, Tshombe. Kasavubu en Mobutu, naar het brute regime van Mobutu en de weinig bekende ‘(Eerste) Afrikaanse Wereldoorlog’ eind jaren 90. De schattingen lopen voor deze oorlog uiteen van 5-6 miljoen slachtoffers, inclusief over de grenzen heen en hongersdoden. Op een bepaald moment namen er 9 landen aan deel: Rwanda, Oeganda, Burundi vielen de nieuwe president Kabila sr. aan. Anderen wilden het regime juist in het zadel houden (Angola, Zimbabwe, Namibië, Tsjaad, Libië, Soedan).

Een van de oorzaken van deze oorlog is het door Frankrijk in bescherming nemen van de Hutu genocidaires tijdens de Rwandese genocide. Deze konden ongehinderd de grens naar Zaïre (zoals Congo onder Mobutu heette) over vluchten. Daar hergroepeerden ze zich om het nieuwe (Tutsi) regime van Paul Kagame in Rwanda aan te kunnen vallen. Deze drong daarop met zijn troepen Congo binnen. De Hutu’s vluchtten westwaarts het oerwoud in. Andere bevolkingsgroepen vluchtten voor hen uit en raakten slaags met de groepen die ze onderweg tegenkwamen. Miljoenen raakten ontheemd, vochten met elkaar, verkrachtten, hongerden, en stierven. De leemte in het oosten werd door Rwanda en Oeganda gevuld. Ze beschouwden de rijkelijk aanwezige grondstoffen als de hunne. Beide voerden tonnen goud en coltan uit … terwijl ze dat helemaal niet in hun bodem hebben. Na een tijdje gingen ze elkaar onderling bevechten. In de beide Kivu-provincies duurt de oorlog nog steeds voort.

Iedereen heeft drie keuzen als hij geconfronteerd wordt met geweld of onrecht, ging de gespreksleider verder. Of je doet niks, of je slaat erop, ofwel je reageert actief geweldloos. Voorbeelden van dat laatste zijn stakingsacties, protestmarsen, artikelen in pers en sociale media, of burgerlijke ongehoorzaamheid. Het voorbeeld hiervan dat de gespreksleider noemde, ken ik: op het einde van de uitzichtloze burgeroorlog in Liberia zeiden de vrouwen van de strijders ófwel jullie houden nu op met vechten, ófwel wij houden op met seks’. Al vrij snel werd het het eerste.

Wat maakt geweldloos verzet succesvol? Het belangrijkst was het doorzettingsvermogen om voor de waarheid te strijden, zei de gespreksleider. Hier ging hij m.i. de mist in. Tegenstanders hebben vaak ieder hun eigen waarheid. Denk aan het aanblijven van Kabila of Kagame. Het is ongrondwettelijk, het nepotisme duurt voort, maar in hun eigen logica gaat het erom de ingezette hervormingen af kunnen maken.

Advertisements