Het voortdurende geweld en de ebola-epidemie in de provincie Noord-Kivu verjaagt veel mensen van hun huis. Meer dan 1 miljoen inheemse vluchtelingen zijn er nu, waarvan alleen al een half miljoen dit jaar. Onder hen ook vele vrouwen die verkracht zijn en in een veilige omgeving verder willen leven. Sinds vorige week, toen Denis Mukwege de Nobelprijs voor de Vrede won, heeft hun lot gelukkig wat meer internationale aandacht.

Mukwege wordt intussen genoemd als onafhankelijke interimpresident, in het geval dat de verkiezingen weer uitgesteld worden. Het zal echter niet gemakkelijk zijn om van het repareren van vrouwen naar het repareren van een gigantisch land te gaan. De vele roofdieren om hem heen zullen het zo’n vreedzaam iemand ook niet gemakkelijk maken.

De oorlog in het oosten duurt voort. Het regime vindt dat de VN-Vredesmacht beter kan vertrekken want hun aanwezigheid heeft het geweld niet verminderd. De VN wil blijven en geeft het Congolese leger de schuld van het permanente geweld. ‘Hoe kan anders zo’n groot leger verliezen van een handvol rebellen?!’ President Kabila wordt ervan beschuldigd dat hij het geweld en de ebola in stand houdt om de verkiezingen weer uit te stellen.

De instabiele politieke en economische situatie doet veel rijke Congolezen het vliegtuig nemen naar België en Frankrijk. Helaas kunnen de minder bedeelde landgenoten dat niet. Nog afgezien natuurlijk van de reiskosten, geeft het Schengenhuis geen visa meer uit. In Nederland hoeven we dus niet bang te zijn voor Congolese vluchtelingen. Ze willen wel maar kunnen niet.

Wat wij de immigratiecrisis noemen moet natuurlijk niet zozeer de crisis in Europa zijn maar die in Afrika. Armoe en oorlog verdrijven de mensen van huis en haard. Zo is het altijd geweest en zolang de socio-economische ongelijkheid in de wereld niet verandert, zal het ook altijd zo zijn. Let wel, van de ruim 30 miljoen Afrikaanse vluchtelingen per jaar gaat maar een miniem deel naar Europa.

Onze minister van Migratiebeperking, pardon: van Buitenlandse Zaken, heeft nu geld over om de migratie uit Afrika tegen te gaan. Minister Blok heeft de grenslanden met de EU (de Maghreblanden) en de doorvoerlanden (de Sahellanden) steun toegezegd. Maar er zijn wat problemen. De steun wordt als paternalistisch ervaren, en doet de machthebbers teveel terugdenken aan de nare kolonialistische periode. Geen enkel land heeft nog toegezegd om opvang aan migranten te bieden.

De migranten worden door Europa als opportunistische gelukszoekers beschouwd en niet als potentiele arbeidskrachten met innovatieve ideeën. Blok en EU negeren het feit dat de migranten in Europa veel meer geld (remittances) naar Afrika terugsturen dan de beloofde steun hen biedt. Ook negeert Blok het feit dat o.a. via Nederlandse brievenbusmaatschappijen per jaar honderden miljarden dollars uit Afrika weggesluisd worden. Als Blok dit zou tegengaan, zouden deze landen meer in hun eigen economie kunnen investeren.

Maar de ironie – wel logisch vanwege de kosten – wil dat juist de inwoners van de economisch beter draaiende landen in Afrika als Ivoorkust, Senegal en Nigeria de meeste emigranten naar Europa kennen. Zij kunnen immers de prijs (zo’n 5000 dollar) van de oversteek betalen. Vluchtelingen uit armere landen als Niger, Tsjaad, Burkina en Congo komen niet verder dan de buurlanden.

In tegenstelling tot mensen, beweegt kapitaal zich volledig vrij door de wereld. Wat de bedrijven en aandeelhouders gegund wordt, zou ook aan de armen gegund moeten worden: zich volledig vrij door de wereld bewegen. Naïef, ik weet het. Armen maken geen beleid.

Advertisements

De spanningen in de Democratische Republiek Congo nemen toe nu de verkiezingen naderen. Het geweld neemt ook toe. Afgelopen week werden we ergens onderweg door de Presidentiele Garde bedreigd toen we per ongeluk een militair voertuig raakten. Een dag later werd ik overvallen door twee jongens. Ze trokken mijn broek- en blousezakken kapot en namen geld en smartphone mee. Voor de rest kwam ik er gelukkig zonder kleerscheuren vanaf. Er liepen mensen langs maar die liepen snel verder.

Het is vervelend in zo een onveilige stad te leven natuurlijk maar het tekent alleszins de ellende, de werkeloosheid, de uitzichtloosheid en de rechteloosheid hier. Iedereen vecht om te overleven, eerlijk of oneerlijk. En als blanke ben je het ideale doelwit natuurlijk. Naar de politie gaan heeft geen zin. Die vragen alleen maar geld.

Ik lees in de krant dat de politie ook heel (te) actief kan zijn. In de volkswijk Kalamu werden onlangs 10 lijken van jonge crimineeltjes (kulunas) gevonden, vier op een basketbalveldje en zes in een open riool. Ze waren door gemaskerde agenten ontvoerd en vermoord. In 2016 waren er in Kinshasa al acties van de politie tegen stedelijk banditisme. Daarbij vielen 80 doden volgens cijfers van Human Rights Watch.

De VN-vredesmacht MONUSCO rapporteerde deze week dat er in augustus tweemaal zoveel intimidaties, willekeurige aanhoudingen en moorden waren dan in juli. Twee derde hiervan wordt door de politie of het leger gepleegd. Iedere dag wordt gemiddeld één Congolees vermoord door de politie of het leger, en twee door rebellengroepen. De massaslachtingen in de Kasai vorig jaar worden inmiddels ook aan het leger toegeschreven.

Ex-rebellenleider en ex-vicepresident Jean-Pierre Bemba is inmiddels door het Internationaal Strafhof in Den Haag veroordeeld tot 12 maanden gevangenis en 300.000 € geldboete. Er was bewezen dat hij 14 getuigen omgekocht had en vals bewijsmateriaal in elkaar gezet had. Eerder was hij in hoger beroep vrijgesproken van misdaden tegen de menselijkheid zodat hij zich onlangs presidentskandidaat kon stellen. Vanwege de omkoopaffaire werd hij door de Nationale Kiescommissie en in tweede instantie het Congolees Grondwettelijk Hof afgewezen.

De dag ervoor had de regering gedreigd uit het Internationaal Strafhof te stappen (zoals enkele Afrikaanse landen al daadwerkelijk gedaan hebben) omdat ze de rechters verdenken teveel naar bepaalde landen te luisteren. De VS zouden Bemba willen vrijstellen van strafvervolging om hem in Congo op de troon te krijgen en aldus hun commerciële belangen veilig te stellen. Dat is dan dus mislukt. De andere uitgesloten kandidaat, Moise Katumbi, vertrouwen ze waarschijnlijk niet.

Met slechts één serieuze oppositiekandidaat die wél mee mag doen, hebben de afgewezen kandidaten afgesproken om als front op te treden. Het is hun enige kans om de overheidskandidaat Shadary, met al zijn logistieke en communicatieve middelen, te verslaan. Félix Tshisekedi wordt dan hun eenheidskandidaat en zij zullen achter de schermen het beleid mede bepalen (en de revenuen opstrijken). Een gemeenschappelijk programma is er nog niet.

Een kansloze oppositiekandidaat, Jean-Philibert Mabaya, heeft wel zijn programma bekend gemaakt. Hij wil jaarlijks 12 miljard dollar aan de opbouw van vrede, veiligheid en de rechtsstaat, en de socio-economische sectoren besteden. Hoe hij dat denkt te betalen? 2 Miljard uit buitenlandse steun, 4,8 miljard uit de schatkist en een derde recupereren van de 15 miljard die momenteel jaarlijks ‘verdwijnt’. Dat laatste is het officiële cijfer van de inkomsten die nooit de schatkist bereiken. Het regime geeft dus openlijk toe dat er jaarlijks ruim drie keer zoveel inkomsten verdwijnen dan er in de schatkist komen. Zoiets zou Wopke Hoekstra toch nooit ongestraft op Prinsjesdag kunnen verkondigen.

Een zo’n verdwijnact is het Inga III project. De bouw van deze stuwdam die half Afrika van energie zou kunnen voorzien, komt maar niet van de grond. Sinds de verantwoordelijkheid van het project bij de president zelf ligt, is het geld steeds op. De Wereldbank weigert al twee jaar om in deze bodemloze put bij te storten. Tot overmaat van ramp heeft Zuid-Afrika Congo voor de internationale arbitrage gebracht omdat de beloofde stroom het land nooit heeft bereikt. Ze eisen 19 miljoen dollar.

Na België keert nu ook Zuid-Afrika zich openlijk af van het huidige regime in Kinshasa. President Ramaphosa vindt het beledigend dat Kabila de oud-president Mbeki niet als speciale gezant wilde accepteren. Mbeki speelde een belangrijke rol in het Congolese vredesproces dat eindigde in de eerste verkiezingen in 2006. België en Zuid-Afrika zitten in 2019 allebei in de VN-Veiligheidsraad en dat is een grote morele steun voor de oppositie.

Het blijft gespannen en spannend.

 

Nederland, Frankrijk, de VS en de VN-vredesmacht (Monusco) hebben het Congolese regime aangeboden om de verkiezingen van 23 december logistiek te ondersteunen. Maar steeds weigerde het regime de hulp. “Wij zijn een soeverein land. Wij regelen de materiële en logistieke organisatie van deze verkiezingen zelf”, zei de kabinetschef van Kabila. “Congo heeft geld opzij gezet om dit in orde te brengen.”

Vanwege diezelfde soevereiniteit wil de entourage van Kabila geen speciale gezanten meer. Vorige maand werd de Zuid-Afrikaanse oud-president Thabo Mbeke (die vind dat Katumbi aan de verkiezingen mee mag doen) geweigerd. Officieel vanwege ‘eerdere slechte ervaringen’. Dat was namelijk met Ketumire Masire (uit Botswana), Russ Feingold (VS), Tom Periello (VS, die op het vliegveld in elkaar geslagen werd), Ibrahima Fall (Afrikaanse Unie) en Edem Kodjo (Togo, die het Oudjaarsakkoord met de oppositie bewerkstelligde).

De kans dat Congo op eigen kracht – zonder inmenging van buitenaf – succesvolle verkiezingen organiseert, is klein. Het land is zo groot als West-Afrika, zonder veel verbindingen over land. De bevolking is straatarm en maakt zich alleen zorgen om te overleven, niet om politieke keuzes. In het oosten blijven rebellenbewegingen actief. Elders maken onbetaalde bewapende agenten en soldaten het land onveilig. Regelmatig worden mensenrechtenactivisten, journalisten en kritische rappers opgepakt, vastgezet of verdwijnen ze.

Congo denkt op de kosten van de verkiezingen te besparen door 100.000 stemmachines in te zetten. Geen sinecure in dit immense land zonder infrastructuur, elektriciteit en internet. In Nederland is het experiment met stemmachines in 2006 gestaakt. In Colombia werd onlangs getwijfeld aan hun betrouwbaarheid. In Congo zelf heeft de Zuid-Koreaanse regering zijn handen afgetrokken van het bedrijf dat de machines maakt, omdat ze corruptiegevoelig zijn. In plaats van machine à voter heet het apparaat hier al machine à voler (steelmachine).

De kieslijsten zijn nog steeds erg vervuild. Er staan minstens 6 miljoen onwettige kiesgerechtigden op. Personen die er dubbel op staan (veel militairen), die te jong zijn, en die geen vingerafdruk achtergelaten hebben. In sommige districten zijn er meer kiesgerechtigden dan inwoners, in andere is het slechts een fractie ervan.

Joseph Kabila heeft aangekondigd niet aan de verkiezingen deel te nemen (dat kon ook niet want hij heeft al twee wettelijke mandaten achter de rug). Hij schoof op de laatste dag van de kandidaatstelling Emmanuel Ramazani Shadary naar voren. Hij is degene die als minister van Binnenlandse Zaken de manifestaties bij eerder uitstel van de verkiezingen, hard uit elkaar liet slaan.

De kansrijke presidentskandidaten van de oppositie worden aan alle kanten tegengewerkt. Moise Katumbi mag het land niet in en heeft zich daarom nog steeds niet in kunnen schrijven. Het regime heeft een internationaal aanhoudingsbevel tegen hem uitgevaardigd. Hij zou huurlingen ingehuurd hebben, vastgoedfraude gepleegd hebben en bovendien niet de Congolese nationaliteit hebben.

De kandidatuur van Jean-Pierre Bemba is afgewezen. Hij is weliswaar in hoger beroep door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag vrijgesproken van misdaden tegen de menselijkheid, maar er loopt nog steeds een aanklacht tegen hem wegens het omkopen van de getuigen. Ook in Congo ging hij bij het Grondwettelijk Hof in beroep tegen zijn uitsluiting maar hier verloor hij.

De overgebleven sterke kandidaat Félix Tshisekedi zou zijn diploma’s vervalst hebben maar zijn kandidatuur wordt niet meer betwist. Bij gebrek aan andere stevige oppositieleiders hoeft hij ook geen gemeenschappelijke presidentskandidaat meer te zoeken. Omdat er geen tweede ronde is, is het zaak in de eerste ronde de kandidaat het regime al te verslaan. Maar of de zoon van de vorige ‘eeuwige oppositieleider’ dat lukt, is de vraag. Bovendien heeft hij door laten schemeren de verkiezingen te boycotten als de stemmachines niet verdwijnen.

De kans is dus groot dat de verkiezingen niet doorgaan. In dat geval zal de huidige president, Kabila, gewoon aanblijven. Als de verkiezingen wel doorgaan, dan zullen ze gemanipuleerd worden. In dat geval wint de stroman van Kabila, Shadary. Kabila zal dan achter de schermen aan de touwtjes blijven trekken en zijn macht en fortuin behouden. In beide gevallen zullen de te verwachten protesten gewelddadig de kop ingedrukt worden door de loyale presidentiele garde, en de leger- en politiemacht. De verkiezingen zijn pas op 23 december maar de winnaar is nu al bekend.

 

Dit is de dag dat de Congolese president Joseph Kabila zich al dan niet kandidaat zou stellen voor de verkiezingen van 23 december. Hij liet zijn keuze lang in nevelen gehuld. Volgens de Grondwet kan hij zich helemaal niet kandidaat stellen omdat hij er immers al twee termijnen van 5 jaar op heeft zitten. Maar Joseph, zoon van de vermoorde rebellenleider Laurent die een paar jaar president was, is gewend geraakt aan de macht. Verwend, beter gezegd: het heeft hem en zijn familie een slordige 15 miljard dollar opgeleverd. Niet slecht voor een ex-chauffeur met weinig opleiding.

Nadat de verkiezingen eind 2016 niet doorgingen, sloten de katholieke kerk, de burgerbewegingen en de oppositie het Oudjaarsakkoord. Hierin werd vastgelegd dat er in 2017 verkiezingen zouden komen en dat Kabila niet mocht meedoen. Maar sindsdien doet Kabila voortdurend aan tijdrekken.

Hij benoemde een nieuwe legerleiding met militairen die hun diensten voor hem bewezen hebben en waarvan enkelen in de VS veroordeeld zijn wegens excessief geweld. Hij liet een nieuwe wet passeren die ex-presidenten voor eeuwig senator maakt, lees: immuun maakt voor strafvervolging. Hij plukt nog meer dan tevoren de staatskas. Bij de nationale vliegmaatschappij Congo Airways worden de salarissen al maanden niet uitbetaald want: ‘je hebt toch macht (over boekingen) dus maak die te gelde!’.

Onlangs hield een internationaal bureau een verkiezingsenquête in Congo. De drie belangrijkste oppositiekandidaten zouden ieder ongeveer een kwart van de stemmen krijgen, en Kabila slechts een tiende. De meeste stemmen zouden naar Moise Katumbi gaan, maar die leeft als balling in het buitenland. Het zou de oppositie sterker maken als er maar één kandidaat was, maar men komt er onderling niet uit wie dat dan moet zijn.

De secretaris van de grootste oppositiepartij, de UDPS, Kabund-a-Kabund, heeft aangekondigd dat de verkiezingen een farce zullen worden als het Oudjaarsakkoord niet toegepast wordt, de stemmachine niet afgeschaft wordt, de kieslijsten niet verder opgeschoond worden (er staan miljoenen dubbele inschrijvingen op, naast overledenen en baby’s) en als de politieke spanningen aangewakkerd blijven worden. Aan zo’n parodie doet de oppositie niet mee. Toch heeft hun leider, de zoon van de vorig jaar overleden eeuwige oppositieleider Tshisekedi, zich als presidentskandidaat aangemeld.

Ook Jean-Pierre Bemba heeft op 2 augustus zijn kandidatuur in kunnen dienen. Hij was door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag tot een gevangenisstraf van 18 jaar veroordeeld omdat hij in de Centraal-Afrikaanse Republiek misdaden tegen de menselijkheid gepleegd had. Tot ieders verrassing werd hij onlangs in hoger beroep vrijgesproken. Hij kwam 1 augustus op het vliegveld van Kinshasa aan en werd door vele aanhangers verwelkomd. De politie trad hard op toen de meute de leider tot aan zijn huis, nabij het presidentieel paleis, wilde volgen.

Op 3 augustus wilde Moise Katumbi naar Congo komen om officieel zijn kandidatuur te stellen. Hij is dus de belangrijkste opposant van Kabila. Maar zijn privéjet mocht niet op het vliegveld van Lubumbashi landen. Volgens de burgemeester was er geen officiële toestemming voor gegeven. Een dag later probeerde Katumbi via de grens met Zambia het land binnen te komen. Vele volgelingen wilden hem welkom heten, maar aan de Congolese kant bleef de grens gesloten. Zijn papieren zouden niet in orde zijn. De massaal aanwezige politie dreef de demonstranten met traangas uit elkaar. Katumbi is inmiddels naar de rechter gestapt, en de Afrikaanse Unie en de Congolese bisschoppenconferentie steunen hem hierin.

Het is vandaag 9 augustus en er zijn 18 kandidaten geregistreerd, waaronder één vrouw. Katumbi heeft zich geen kandidaat kunnen stellen. En Kabila … die heeft zich geen kandidaat gesteld. Waarschijnlijk hebben zijn Angolese en Rwandese collega’s, die hij deze week bezocht, druk op hem uitgeoefend. Die hebben blijkbaar meer invloed dan de EU en de VS. Het besluit is in heel Congo met opluchting ontvangen.

Emmanuel Ramazani Shadary wordt zijn kroonprins. Hij was minister van Binnenlandse Zaken en Veiligheid, en als zodanig verantwoordelijk voor de harde repressie bij de demonstraties en voor het oppakken en soms laten verdwijnen van vredesactivisten. Hij is door de VS veroordeeld voor dit geweld.

En nu? Komen er verkiezingen dit jaar? Er zijn voldoende smoezen om ze niet door te laten gaan (veiligheid, financiën, logistieke problemen). En als ze doorgaan, zullen ze dan eerlijk zijn? Het gebruik van de stemmachines duidt daar niet op. En als ze eerlijk zijn, is het machtsapparaat en de financiële buffer van de huidige overheid voldoende om Shadary te laten zegevieren? En zoja, komt er dan een Poetin-Medvedev variant waardoor Kabila (pas 47 jaar) over 5 jaar terug kan komen? Niemand die het weet.

Zoals al vaker gezegd: de Democratische Republiek Congo is het rijkste land van Afrika onder de grond en een van de armste erboven. De extractieve industrie is verreweg de belangrijkste bedrijfstak, maar de opbrengsten uit de bodemschatten verdwijnen in de diepe zakken van de elite in Congo en elders.

Congo is een belangrijke leverancier van kobalt en coltan. Beide mineralen zijn onontbeerlijk in de moderne technologie, kobalt voor accu’s en coltan voor smartphones en laptops. De vraag is groot en de prijzen navenant. In Congo wordt veel verdiend aan de mijnbouw. Hoewel ….

Een deel van de ertsen verdwijnt illegaal over de grenzen. Rwanda werd in 2011 de grootste exporteur van coltan, met een hoeveelheid die echt niet alleen uit de bodem van dit kleine land kan komen. Kobalt wordt in gammele vrachtwagens naar Zambia gereden, waarna het officieel geëxporteerd wordt.

De mijnbouwbedrijven in Congo dragen momenteel niet meer dan 5% bij aan de nationale begroting, zei onlangs in een interview Albert Yuma, de voorzitter van het staatsbedrijf Gécamines maar ook de baas van de werkgeversorganisatie FEC. “Deze bijdrage uit de mijnbouw wordt voor 70% gedragen door het staatsbedrijf Gécamines. Sinds 2002 mogen particuliere ondernemers concessies kopen en deze privémijnbouwbedrijven dragen dus momenteel bitter weinig geld af aan de staat in verhouding tot de grondstoffenreserves die ze mogen exploiteren.”

“Toen Gécamines nog de enige producent was, haalden we bijna 500.000 ton boven per jaar. Goed voor 60% tot 70% van de staatsinkomsten. Met de mijnwetgeving van 2002 stonden we mijnen af en produceerden we meer dan 1 miljoen ton. De internationale bedrijven dragen inmiddels zelfs geen 20% bij tot het BBP van Congo.”, verklaarde hij.

President Kabila zelf overlegde daarom 8 uur lang met de belangrijkste mijnondernemers om de situatie met een wetsvoorstel meer in balans te brengen. Onder hen Glencore International van zijn persoonlijke vriend, de beruchte Israëlische zakenman Dan Gertler. Echter, de bedrijfsleiders uit de sector kantten zich tegen de nieuwe wet.

Zij vreesden dat de wet ‘verstikkend’ zal zijn voor de mijnbouwbedrijven. De geplande verhoging van een ‘mijnheffing’ van 2% naar 10% werd niet bepaald op prijs gesteld, evenmin als de belasting van 50% op superwinsten. Ook was er ongerustheid over de beperking van bepaalde douanevoordelen en de afschaffing van een 10 jaar durende stabiliteitsclausule. De onderhandelingen werden afgebroken en de ondernemers trokken zich terug uit het Verbond van Congolese Ondernemingen (FEC).

In 2007 sloot Congo een langdurige overeenkomst met Chinese staatsbedrijven om in ruil voor infrastructuurprojecten mijnconcessies te verlenen. Als de exploitatie van de concessies de komende 25 jaar te weinig opleverde, zou Congo de investeringen terugbetalen. En door de alom aanwezige corruptie lijkt dat te gaan gebeuren.

In Congo worden jaarlijks miljarden dollars verduisterd, zei professor Luzolo Bambi, de speciale raadgever van president Joseph Kabila op dit gebied, een maand geleden. “Congo heeft een begroting van 5 miljard dollar en loopt elk jaar minstens 15 miljard dollar mis”. En dit alles gebeurt straffeloos. “We hebben min of meer 200 gevangenissen in Congo maar je zult daar hooguit 5 personen aantreffen die zijn veroordeeld wegens corruptie of verduistering van openbare middelen. Corruptie wordt dus amper bestraft.”

In een interview zei de Nederlandse ambassadeur dat Congo meer moet profiteren van haar extractieve industrie, zowel in economische zin als in maatschappelijke en ecologische zin. Een eerlijke mijnbouw dus, zonder corruptie, kinderarbeid en milieuvervuiling. “Wij hebben geen mijnbouwbedrijven met activiteiten in Congo maar we hebben wel een hightechindustrie en die gebruikt ook kobalt en coltan. Het is dan ook in ons economisch belang dat alles in Congo op een aanvaardbare manier wordt geregeld of gerund”

Bij ons gebruikt de tandarts extractie om aangetaste, zieke of misvormde tanden en kiezen te trekken om zo het gebit gezond te maken. Congo gebruikt extractie om waardevolle stoffen uit de bodem te halen en de opbrengst weg te sluizen. Elders wordt men gezonder. In Congo blijft men tandeloos achter.

 

Vriend en theatermaker Nzey zei me onlangs dat hij een Nederlandse vrouw wilde. Dan kon hij naar Nederland waar hij met zijn talent veel meer kon doen. Ik vertelde hem dat – zelfs als hij met een Nederlandse zou trouwen – het uitgesloten is dat hij toegelaten wordt. Europa wil geen Afrikanen, ook niet als ze getalenteerd zijn. Wij lijken te kiezen voor een langzaam vergrijzen, wegkwijnen en een verloren werelddeel worden.

Volgens de VN-bevolkingsstatistieken voor het jaar 2100 wordt Congo – na China, India, Nigeria en de VS – het vijfde land ter wereld. Het heeft dan een geschatte 400 miljoen inwoners. Niger en Oeganda staan op 10 (200 miljoen) en Rusland op de 22ste plaats (ruim 100 miljoen). In de top 30 staat geen enkel Europees land. Wat dit voor de welvaart, het milieu en de dierenwereld in Congo betekent, durf ik me niet voor te stellen. Zijn de gewelddadige conflicten hier slechts een fractie van wat ons te wachten staat?

Welvarende landen in Europa krimpen en arme landen in Afrika rijzen de pan uit. Migratie van arm naar rijk – zoals we al eeuwenlang wereldwijd gewend zijn – lijkt de logische oplossing. Maar zolang Europa haar rijkdom niet wil delen, zal dat niet op een wettelijke manier gebeuren. De gezonken of doorgestuurde bootjes in de Middellandse Zee zullen een normaal beeld worden.

Met zovele inwoners zullen de conflicten in de arme landen toenemen en zo zullen er uiteindelijk toch veel vluchtelingen op (legale) humanitaire gronden in Europa aankomen. Wat triest en onmenselijk dat dat via die omweg van oorlog en geweld moet gebeuren.

Migratiestromen zijn normaal in Afrika. Op zoek naar vrede en welvaart zijn zo’n 35 miljoen Afrikanen naar het buitenland verhuisd (2,5%) waarvan de helft buiten het continent (gelijkelijk verdeeld over Europa en Azië). Congo heeft 4,5 miljoen interne ontheemden (5%) en 700.000 die het land ontvlucht zijn (tegenover 500.000 buitenlandse vluchtelingen in Congo). Oeganda herbergt de meeste buitenlandse vluchtelingen, vooral uit Zuid-Soedan: 1,4 miljoen (4%).

Ook in Europa is migratie normaal. In de jaren 50 werd emigratie zelfs door de Nederlandse overheid aangemoedigd, net zoals in de jaren 70 de immigratie om gastarbeiders in te zetten. We trokken overzee om nog rijker te worden, en we lieten de goedkope arbeidsplaatsen aan de mensen rond de Middellandse Zee.

In de voorgaande eeuwen had je eveneens vele migratiegolven. Wij, Europeanen, ‘ontdekten’ bijvoorbeeld de wereld (alsof er nog niemand woonde). We slachtten de lokale bevolking af en plunderden hun rijkdom bij deze migraties. We noemden dat ‘beschaving of Christendom brengen’. De Indianen in Noord en Zuid Amerika werden gedecimeerd. De Aboriginals in Australië eveneens.

Maar nu zijn we bang Afrikanen binnen te laten. Zoals de waard is vertrouwt hij zijn gasten: is onze angst voor immigratie gebaseerd op de moordpartijen door de toenmalige Europese migranten?!

 

In het Lingala, de taal van dit deel van Congo, is ‘dier’ hetzelfde als ‘vlees’: nyama. Op mijn reizen in Afrika wees ik (bioloog) regelmatig enthousiast op een aap of slang maar mijn Afrikaanse begeleider reageerde dan met ‘nee, oninteressant, niet lekker’. In arme landen zijn dieren er om gegeten te worden. In rijke landen worden uiteraard ook dieren gegeten maar die worden speciaal daarvoor opgeleid.

Dat wilde dieren er zijn om gegeten te worden, maakt het natuurbeschermingsproject waar ik mee bezig ben ingewikkeld. In het oerwoud is vis en vlees de enige eiwittenbron. Dat wordt nergens legaal in een winkel verkocht, dat moet je zelf vangen of via stropers bemachtigen. Bush meat is verder ook populair. Als je wilt tonen dat je een echte man bent, ook in Kinshasa, dan eet je wild uit het woud. Op de rivier is een levendige handel in vis, krokodil, slang, antilope en aap.

In de nationale parken wordt het wild beschermd, althans op papier. In de praktijk spelen corruptie en rebellenlegers het stropen in de kaart. Vorige week werden 6 rangers doorgeschoten in het beroemde Virungapark, een der biodiversiteit hotspots van de wereld. Door Congolese Mai-Mai of door Hutu-rebellen die na de genocide Rwanda ontvlucht zijn, dat is niet bekend. De afgelopen jaren werden al 175 parkwachters vermoord.

Bush meat is overigens niet alleen een risico voor de biodiversiteit maar ook voor de overdracht van ziektes als ebola (en daarmee indirect voor de biodiversiteit als die tot onbehandelbare epidemieën uitgroeien). Dit alles toont de noodzaak aan van projecten als het onze waarin een begin gemaakt wordt met het zichtbaar en bewust maken van het belang van biodiversiteit.

Dat project is het dierenpark Kadima’s Pride of Africa. De eigenaar heet André Kadima,  een niet onbemiddeld ondernemer met een passie voor natuurbehoud. Hij had de dierentuin in de buurt hier van Mobutu overgenomen maar is er door de huidige machthebbers weggepest. De dieren zijn zijn eigendom. Nu heeft hij een terrein van 140 ha gekocht, 70 km ten noorden van Kinshasa. Op een omheind stuk van 35 ha lopen nu zebra’s, struisvogels, ezels, dromedarissen en buffels. Deels gedomesticeerde dieren dus. Je kunt er met je auto of met een ‘dolly’ (open aanhangwagen in zebrakleuren) achter de tractor doorheen.

Ik ben verantwoordelijk voor de inrichting van de dierentuin. Dwz ik ontwerp de verblijven die ‘seminatuurlijk’ moeten zijn. De dieren leven in ‘semivrijheid’. Robert Muir, de Engelse directeur van het Kundelungu wildpark in het zuiden, was op bezoek en betwijfelde of het wel ‘semi’ (50%) was. Hij dacht meer aan een paar %. Ze zitten in ieder geval niet in kooien, zei ik.

We hebben 3 jonge chimpansees die als baby aan rijke families verkocht waren, en een oudere komt erbij. Daarnaast komen binnenkort 4 krokodillen, 1 varaan, 3 bavianen en enkele andere apen. Er zijn 8 leeuwen vanuit België aangeboden en het is een hele uitdaging hoe we die gaan opvangen hier.

Dus heb ik onlangs in ons park voor Stanley gespeeld. Die legde Congo met veel avontuur en geweld open voor koning Leopold II, waarna die met veel geweld de exploitatie kon beginnen. Een Afrikaan met een kapmes liep voor me en ik wees waar hij moest kappen. Zo zetten we een gebied af waar het leeuwenverblijf moet komen. Het terrein moet scheef aflopen om niet overal 5 meter hoge muren in het landschap te hebben. We verbergen het nu in de helling. De andere muur wordt de achterkant van de grote volière waar de bezoekers straks doorheen kunnen lopen.

De kapper had een tros stervormige oranje vruchten geplukt in het bos. Ik had ze al zien hangen, meteen aan de stam. Of ik wilde proeven? Uiteraard. Het smaakte naar andere oerwoudvruchten als mangoestin en jackfruit: een beetje zoetzuur. Wel lekker. Een paar waren klein of door insecten aangetast en ik besloot die aan de chimpansees te geven. Ze vonden het ook heerlijk. Dat niemand op het idee gekomen is om de vruchten te verzamelen voor hen! Ze hangen gratis in het woud.

In de schemer gingen we ons daarna afspoelen in het riviertje. De kapper wist een plek waar het wat dieper en breder was. Heerlijk, de bezwete kleren uit en het koele water in. Om ons heen sprongen visjes het water uit. Libellen kwamen poolshoogte nemen over welk insect er ditmaal verorberd kon worden. Ze zoemden om ons natte lijf heen. Verderop in het halfdonker vlogen koereigers op, hun silhouetten nog net zichtbaar tegen de donkerrode lucht.

Ik heb de laatste maanden een lessenreeks voor de medewerkers en toekomstige gidsen gegeven. Ook ben ik verantwoordelijk voor het educatieve centrum. Daarvoor heb ik educatieve borden laten maken en als het gebouwtje klaar is, komen er foto’s en voorbeelden van stropersgereedschap. Ook komen er jongerenactiviteiten als spoorzoeken en zo. Allemaal zaken die ik 2 jaar geleden ook voor Noord Oeganda gepland had …. en er misschien ooit gaan komen.

Op het terrein is een manege met 5 paarden, een grote speeltuin en restaurant, en er komen een winkeltje met lokaal handwerk, een hotel met conferentiecentrum en wat verspreide ecolodges. Congo is geen gemakkelijk land. De bouw van de structuren gaat ontzettend traag. Maar hoewel het nog lang niet klaar is, komen er al aardig wat gasten en schoolklassen. In april in totaal 3200 bezoekers.

Het slechte nieuws is dat het presidentieel park, vlakbij, binnenkort voor publiek opengaat. Zij hebben alle dieren (zelfs de witte neushoorn sinds kort), zij hebben een veel groter terrein, en ze hebben een oud vliegtuig op een heuveltop als restaurant. Hun dieren worden op een gemakkelijke manier verworven. De president stuurt zijn privé vliegtuig naar een beschermd gebied en vraagt de rangers om een dier te verdoven en te vervoeren. Daar kan André Kadima nooit tegenop. Een reden temeer om ons park te richten op scholen en op bewustmaking over natuurbehoud.